Azerbaycan’da akşam, yalnızca işten sonra kalan birkaç boş saat olarak görülmez. Ailenin aynı sofrada buluştuğu, arkadaşların kafelerde bir araya geldiği ve kısa süreceği düşünülen bir çay sohbetinin fark edilmeden geç saatlere kadar uzadığı bir zamandır. Hayatın temposunun çoktan hızlandığı Bakü’de bile akşamları acele etmeme alışkanlığı sürüyor.
Elbette herkesin izlediği tek bir düzen yok. Kimi sahilde yürüyüşe çıkar, kimi akrabalarına uğrar, kimi de günün geri kalanını evde geçirmeyi tercih eder. Yine de çoğu akşam üç basit şeyin etrafında şekillenir:
- birlikte yenilen yemek;
- uzun sohbetler;
- bir kezle sınırlı kalmayan çay servisi.
Evde akşam sofrada başlar
Geleneksel olarak akşam buluşmalarının başlıca mekânı evdir. Aile üyeleri akşam yemeğinde bir araya gelir, haberleri konuşur ve gün içinde neler yaşadıklarını anlatır. Yemekten sonra sofra her zaman hemen kaldırılmaz. Masada meyve, kuruyemiş, tatlı veya reçel kalabilir; ana yemeklerin yerini ise çaydanlık alır.
Eve misafir geldiyse akşamın planlanandan daha uzun süreceği neredeyse kesindir. Misafir birkaç kez doyduğunu söylese bile ev sahipleri yeni ikramlar getirmeye devam eder. Buradaki amaç konuğu ne pahasına olursa olsun doyurmak değildir. Daha çok ona değer verildiğini ve gelişinden memnuniyet duyulduğunu göstermenin bir yoludur.
Çayın yanında genellikle şunlar sunulur:
- baklava, şekerbura ve diğer hamur işleri;
- küçük bir kaşıkla tek başına yenilen reçel;
- kuru meyve ve kuruyemiş;
- taze meyve;
- şekerleme veya ev yapımı kurabiye.
Televizyon arka planda açık olabilir, ancak asıl uğraş çoğu zaman sohbettir. Aile haberleri yerini eski hatıralara, tanıdıklarla ilgili konuşmalara, hafta sonu planlarına ve son gelişmeler üzerine tartışmalara bırakır. Konular kendiliğinden açıldığı için evde geçirilen bir akşam nadiren önceden hazırlanmış bir programa benzer.
Çayhaneler neden kaybolmadı?
Çayhane uzun zamandır Azerbaycan’daki toplumsal hayatın bir parçasıdır. Burası yalnızca çay içmek için uğranan bir yer değildir. Tanıdıklar burada buluşur, işleri ve gündemi konuşur, haberleri takip eder ve sürekli yeni bir şey sipariş etmek zorunda kalmadan birlikte vakit geçirir.
Geleneksel çayhanelerde daha çok erkekler bir araya gelirdi. Masada nərd, domino veya satranç oynanabilirdi, ancak oyun çoğu zaman yalnızca sohbet için bir bahaneydi. Bir parti biter, yenisi başlar, konuşma ise bütün bu süre boyunca devam ederdi.
Günümüzdeki çay evleri farklı görünüyor. Ailelere yönelik mekânlar, sakin şehir kafeleri ve alışılmışın dışında sunum yapan işletmeler bulunuyor. Menülerde çayın yanına kahve, tatlı ve hafif yemekler de eklendi. Buna rağmen temel alışkanlık değişmedi – insanlar buraya on dakika oturup kalkmak için değil, acele etmeden vakit geçirmek için geliyor.
Kafeler, restoranlar ve akşam yürüyüşleri
Büyük şehirlerde akşam yapılabileceklerin sayısı çok daha fazladır. Gençler kafelerde buluşur, aileler restoranlarda yemek yer, arkadaş grupları ise canlı müzik sunan mekânları tercih eder. Özellikle sıcak aylarda sıradan bir akşam yürüyüşü de oldukça yaygındır.
Bakü’de akşam saatlerinde insanları şu yerlerde görmek mümkündür:
- Bakü Bulvarı’nda;
- parklarda ve meydanlardaki yeşil alanlarda;
- yazlık teraslarda;
- kahve ve tatlı dükkânlarında;
- müzikli restoranlarda;
- konserlerde ve tiyatro gösterilerinde.
Restorana gitmek nadiren hızlı bir akşam yemeğinden ibaret kalır. Ana yemeklerin ardından genellikle çay söylenir, sohbet sürer ve müzik dinlenir. Buluşmanın nedeni akraba ziyareti, doğum günü veya başka bir aile etkinliğiyse masada birkaç saat geçirmek olağandır.
Küçük şehirlerde ve kasabalarda akşamlar daha çok ev çevresinde geçer. İnsanlar avluda oturur, komşularına uğrar veya akrabalarının evinde toplanır. Yaz aylarında açık bir veranda bazen hem oturma odasının hem de kafenin yerini tutar.
İnternet Azerbaycanlıların akşamlarını nasıl değiştirdi?
Akıllı telefonlar ve hızlı internet alışkanlıkları belirgin biçimde değiştirdi. İnsanlar hâlâ aynı odada oturuyor, ancak herkes kendi ekranıyla ilgilenebiliyor. Biri dizi izlerken diğeri sosyal medyada geziniyor, bir başkası ise spor karşılaşmasını takip ediyor.
Evde geçirilen akşamlarda artık şu seçeneklere sıkça rastlanıyor:
- filmler ve diziler;
- kısa videolar ve sosyal medya;
- çevrim içi satranç ve nərd;
- mobil oyunlar;
- müzik ve spor yayınları;
- bilgi yarışmaları ve grup oyunları.
Eski ve yeni alışkanlıklar kolayca bir arada yaşayabiliyor
Günümüzde Azerbaycan’da geçirilen bir akşamı yalnızca geleneksel ya da tamamen şehirli olarak tanımlamak mümkün değildir. Bir evde semaverde çay hazırlanırken aynı anda çevrim içi bir platformdan film seçilebilir. Gençler modern bir kafede buluştuktan sonra anne babalarının evine uğrayıp yeniden sofraya oturabilir. Restoranda çağdaş müzik çalarken çay hâlâ armudu bardakta servis edilir.
Mekânlar, kullanılan araçlar ve eğlence biçimleri değişiyor. Değişmeyen asıl şey ise akşamın başkalarıyla paylaşılması gereken bir zaman olarak görülmesi. Sohbet zaman zaman telefona gelen mesajlarla bölünse bile insanlar yine bir araya geliyor, sofrada uzun süre oturuyor ve saate pek dikkat etmiyor.