Azerbaycan’da güzel bir akşam nadiren yemekten hemen sonra sona erer. Masada hâlâ sıcak çay tüter, biri baklavayı dilimler, sohbet aile haberlerinden futbola geçer, ardından dolaptan tavla çıkarılır. Çok geçmeden iki kişi bir sonraki hamle üzerine tartışmaya başlar; diğerleri akıl verir, şakalaşır ve zarları dikkatle izler. Burada oyun, ayrı bir etkinlik değil, buluşmanın doğal devamıdır.
Oyunlar aile akşamlarına neden bu kadar kolay uyum sağlar?
Azerbaycan’da acele etmek pek sevilmez. Kalabalık gruplar önce sofrada buluşur, ardından çaya geçer; biri müzik açar, bir başkası oyun oynamayı teklif eder. Kimse saate bakıp “Şimdi eğleniyoruz” diye ilan etmez. Her şey kendiliğinden gelişir.
Böyle bir akşamda genellikle şunlar bulunur:
- armudu bardaklarda servis edilen demli siyah çay;
- reçel, baklava, şekerbura, kuruyemiş ve meyve;
- aile, iş, komşular ve futbol üzerine sohbetler;
- büyüklerin ilk kez anlatmadığı hikâyeler, müzik ve şakalar;
- özel bir davete gerek kalmadan masaya gelen tavla, satranç, domino veya iskambil kâğıtları.
Oyunlar insanları hızla aynı uğraşın etrafında toplar. Herkesin oyuna katılması gerekmez. İki kişinin oynaması yeterlidir; diğerleri seyirciye, danışmana ve yorumcuya dönüşür. Bazen izleyenler, tahtanın başında oturanlardan daha fazla heyecanlanır. Özellikle de ortada para değil, rakibe bütün akşam boyunca yaptığı kötü hamleyi hatırlatma hakkı varsa.
Tavla, etrafında sohbetin hiç eksik olmadığı oyun
Tavla uzun zamandır Kafkasya’da, Türkiye’de ve Orta Doğu ülkelerinde dinlenme kültürünün alışılmış bir parçasıdır. Evde, avluda, çayhanede ve misafirlikte oynanır. Tahta küçük bir masaya kolayca sığar, kurallar birkaç oyundan sonra anlaşılır ve tavla nadiren sessizlik içinde oynanır.
Tavlada birkaç unsur bir araya gelir:
- hesap yapma ve pozisyonu birkaç hamle sonrasına kadar görebilme becerisi;
- her zar atışının getirdiği belirsizlik;
- risk alarak oyunun gidişini bir anda değiştirme imkânı;
- duyguların çoğu zaman stratejiden daha görünür olduğu canlı rekabet.
Güçlü bir hamle dizisi önceden planlanabilir, ancak zarlar yine de bütün hesabı bozabilir. Bu nedenle oyun kuru bir mantık sorusuna dönüşmez. İçinde öfke, iyi bir zarın verdiği sevinç ve bir dakika önce yalnızca şansı yaver gitmişken “Her şeyi hesaplamıştım” diyen oyuncular vardır.
İyi bir oyuncu yalnızca pulları hareket ettirmez, rakibini de gözlemler. Kimin acele ettiği, kimin gerildiği, kimin zafere erkenden inandığı masada hemen belli olur. Tavla insanın karakterini çabuk gösterir: biri temkinli davranır, diğeri risk alır, üçüncüsü ise her kötü atıştan sonra zarları suçlar.
Satranç, domino ve iskambil: her grubun kendi alışkanlıkları vardır
Satranç, hamleden önceki sessizliği ve doğru kararın verdiği hazzı sevenlerin tercihidir. Domino ise tam tersine nadiren sessiz oynanır. Taşlar belirgin bir sesle masaya bırakılır, oyuncular tartışır, güler ve puanları yüksek sesle sayar.
Her oyunun kendine özgü bir havası vardır:
- satranç sabır ve yoğunlaşma ister;
- domino kalabalık gruplara ve hızlı oyunlara uygundur;
- iskambil oyunları daha fazla serbestlik sunar, çünkü hemen her ailenin sevdiği oyunlar ve kendi kuralları vardır;
- bilmeceler ve kelime oyunları çocukları ve karmaşık hamlelerle uğraşmak istemeyenleri de oyuna dâhil eder.
İskambil oyunları özellikle kolay biçimde aileye özgü alışkanlıklar kazanır. Bir evde kısa oyunlar tercih edilirken, başka bir evde yıllardır yalnızca sürekli katılanların anlayabildiği kurallarla oynanır. Yeni gelen kişiye önce oyun öğretilir, ardından kafası tamamen karıştırılır ve sonunda mutlaka “Aslında çok basit” denir.
Önemli olan, akşamı puan tabloları ve mağlubiyete küsen oyuncularla ciddi bir yarışmaya çevirmemektir. Oyun, yenilginin uzun bir hesaplaşmaya değil, yeni bir şakaya dönüştüğü zaman daha keyifli olur.
Alışılmış oyunlar internete nasıl taşındı?
Bugün tanıdık oyunlar oturma odasının ve çayhanenin sınırlarını çoktan aştı. Satranç ve tavla başka şehirlerde yaşayan arkadaşlarla oynanıyor, iskambil oyunları telefondan açılıyor ve birkaç saniye içinde rakip bulunabiliyor. Aynı masanın etrafında toplanmak mümkün olmadığında bile oyun oynama isteği ortadan kalkmıyor.
Ancak ekran üzerinden oyun oynamak Azerbaycan’daki yüz yüze buluşmaların yerini hiçbir zaman alamaz. Yalnızca boş bir komşu ve zarlarıyla birlikte bir tavla tahtası aramadan, istenilen anda oyuna başlama imkânı verir. En unutulmaz oyunlar ise hâlâ birinin yüksek sesle itiraz ettiği, bir başkasının çay doldurduğu ve kazananın son hamlesinin ne kadar parlak olduğunu gereğinden uzun anlattığı masalarda yaşanır.
Fazla hazırlık yapmadan oyun akşamı nasıl düzenlenir?
Böyle bir akşam için karmaşık bir plana gerek yoktur. Birkaç şeyi hazırlamak yeterlidir:
- Demli siyah çay hazırlayın; masaya reçel, meyve, baklava veya başka bir ev yapımı hamur işi koyun.
- Ana oyun olarak tavla, satranç veya domino gibi tek bir seçenek belirleyin.
- Kalabalık gruplar için iskambil, bilmece veya kısa bir bilgi yarışması gibi daha kolay bir alternatif bulundurun.
- Birkaç dakika içinde anlatılabilecek kurallar seçin.
- Sohbetin arka planda kalmaması için en azından ilk oyun boyunca telefonları bir kenara bırakın.
Grubun kimlerden oluştuğunu da hesaba katmak gerekir. Masada çocuklar, yaşlı akrabalar ve nadiren oyun oynayan misafirler varsa, fazla karmaşık kurallar insanları kısa sürede oyuncular ve sıkılan seyirciler olarak ikiye ayırır.
Katı bir programa ihtiyaç yoktur. Bazen bir oyun on dakikada biter, bazen de tahta başındaki tartışma gecenin ilerleyen saatlerine kadar sürer.
Azerbaycan’daki dinlenme geleneğini değerli kılan tam olarak bu rahatlıktır. Yemek, çay, sohbet ve oyun birbirinin önüne geçmeye çalışmaz. Hepsi, kimsenin önceden yönetmediği uzun bir akşamın parçalarına dönüşür. Belki de bu yüzden böyle buluşmalar daha sonra uzun süre hatırlanır.